FANDOM


Witaj na Filmy samurajskie Wiki

Ta Wiki jest poświęcona japońskim filmom historycznym (głównie samurajskim) oraz ich twórcom.

Materiał będzie wzbogacony o informacje i komentarze z dziedziny historii Japonii i jej kultury tradycyjnej.

Samurai Film Companion


INFORMACJE OGÓLNE i ZAŁOŻENIA PROJEKTU

Gatunki japońskich filmów i podstawowa terminologia dla filmów historycznych

W japońskiej twórczości filmowej i telewizyjnej (również teatralnej) wyróżnia się dzieła dwóch podstawowych gatunków. Są to jidai-geki, którą to nazwą określa się dzieła o tematyce historycznej. Natomiast terminem przeciwstawnym jest gendai-geki, którym nazywa się utwory o tematyce współczesnej. Granicę podziału obu tych kategorii czasowych wyznacza przełom jaki dokonał się w Japonii w roku 1868 pod wpływem Restauracji Meiji, kiedy to zostały zniesione struktury feudalne i kraj ten rozpoczął proces szybkiej modernizacji. Podział japońskich filmów na należące do jidai-geki lub gendai-geki jest głównym kryterium różnicującym gatunki w kinematografii japońskiej. Dalsze dzielenie utworów na inne podrodzaje zachodzi już w ramach tych podstawowych gatunków, tak więc są one w zasadzie podgatunkami, jakie można dodatkowo wyróżnić w oparciu o ich cechy bardziej szczegółowe.

Akcja większości filmów "jidai-geki" ma miejsce w epoce Edo (1603-1868) i przedstawia sprawy japońskich feudalnych wojowników, samurajów. Nie jest to jednak żelazną regułą, ponieważ fabuła wielu z nich rozgrywa się we wcześniejszych okresach historii Japonii, i obrazuje życie innych niż samuraje (shi) klas i warstw społecznych: chłopów (), mieszczan (chōnin), artystów () i kupców (shō), jak również przedstawicieli dworu cesarskiego (kuge) i kleru, a także ludzi z marginesów społecznych (gangsterów yakuza, rozbójników, kurtyzan i prostytutek, a nawet tzw. pozakastowców (eta i hinin).

Wiele filmów jidai-geki określanych jest mianem chanbara - jest to taka podkategoria utworów jidai-geki, których akcja sprowadza się głównie do scen walki, natomiast ich treść i wymowa nie zawiera jakiegoś istotnego przesłania. Są to typowe utwory rozrywkowe, zwane filmami przygodowymi lub kinem akcji. W ramach tego gatunku można również znaleźć sporo świetnych filmów komediowych, a całkiem sporą i znakomitą część filmów jidai-geki stanowią dzieła o wymowie humanistycznej, przynoszącej widzowi nie tylko rozrywkę, ale skłaniające go do głębszej refleksji.

Gatunek jidai-geki bywa dzielony na dalsze podgatunki, w zależności od przyjętego kryterium, np.:


  • filmy matatabi-mono - to filmy o dawnych japońskich wędrowcach i włóczęgach
  • filmy yakuza-eiga - to filmy o gangsterach i hazardzistach, żyjących w czasach feudalnych
  • filmy kryminalno-detektywistyczne - o przestępstwach i ich wykrywaniu; o pracy policji, śledztwach, torturach, więzieniach, egzekucjach
  • filmy o szpiegach, skrytobójcach i zamachach - ich bohaterami są najczęściej ninja lub szerzej, shinobi, ale także różni desperaci
  • filmy typu fantasy - ten podgatunek obejmuje filmy, w których występują zjawiska nadprzyrodzone (duchy, potwory), jak również elementy magii. Wiele z tych obrazów ma oparcie w japońskich mitach i legendach oraz opowieściach typu kaidan.
  • filmy roman pinku i poruno-jidageki - są to obrazy, w których dominującym elementem wizualno-artystycznym jest nagość, jednak obwarowana pewnymi kryteriami cenzuralnymi. Filmy tego rodzaju wyznaczały silny trend występujący w japońskiej kinematografii lat 60-tych i 70-tych XX wieku, który miał na celu ratowanie sytuacji finansowej japońskich wytwórni filmowych, poprzez ponowne przyciągnięcie dorosłej widowni kinowej, skłaniającej się coraz bardziej ku oglądaniu filmów i seriali w domu, obficie prezentowanych przez liczne stacje telewizyjne.

Warto dodać, że większość wymienionych wyżej podgatunków występuje nie tylko w ramach gatunku jidai-geki, ale również gendai-geki.

Nawet te filmy, które można określić jako filmy typowo samurajskie (czyli takie utwory, w których głównymi postaciami są samuraje), mogą być dzielone na dalsze podkategorie, w zależności od statusu społecznego głównych bohaterów. Klasa samurajska była bowiem dość mocno zróżnicowana: od siogunów, którzy stali na szczycie samurajskiej hierarchii i władali krajem, poprzez lokalnych władców daimyō, wysokich rangą urzędników siogunatu lub zarządców w hanach, poprzez hatamoto - podchorągiewnych sioguna, aż po zwykłych samurajów-szaraków, czy wreszcie roninów, tzn. byłych samurajów, którzy przestali być nimi, gdyż utracili swego feudalnego zwierzchnika.

Ważną grupę filmów jidai-geki stanowią też takie filmy historyczne rekishi-eiga, których fabuła jest oparta nie tyle na dramatycznej akcji, co raczej przedstawieniu zdarzeń w sposób paradokumentalny lub biograficzny. Chodzi tu o filmy przedstawiające ważne wydarzenia z dziejów Japonii oraz te postacie autentyczne, które odegrały kluczowe role w dziejach Japonii. Filmy tego rodzaju zaczęły powstawać w Japonii jeszcze przed II wojną światową, natomiast za obecną kontynuację tego typu produkcji można uznać japońskie historyczne seriale telewizyjne, tzw. taiga dorama.

Wiele spośród wymienionych powyżej kategorii filmów, jak również klas i rang wyznaczających status społeczny ich bohaterów, zostanie omówionych szczegółowo w ramach poszczególnych artykułów. Znajomość tych spraw, rozróżnianie przez widza charakteru występujących postaci jest bardzo ważne, gdy chodzi o lepsze rozumienie japońskich filmów historycznych - odnosi się to szczególnie do widzów słabo znających historię, stratyfikację społeczną i tradycyjną kulturę Japonii.

Dzieła filmowe i ich twórcy

W dziejach kinematografii japońskiej można znaleźć wielu twórców (reżyserów i scenarzystów), którzy znaczną część swej twórczości poświęcili właśnie gatunkowi jidai-geki. Znajdziemy również całą plejadę aktorów i aktorek, specjalizujacych się w rolach charakterystycznych dla filmów kostiumowych. Widownia japońska przykłada znaczną wagę do realizmu i autentyczności - nie tylko samych kostiumów, ale także sposobu gry aktorskiej, a nawet specyficznego języka, właściwych dla danej epoki historycznej. Okazuje się, że nie każdy japoński reżyser czy aktor, mający do czynienia z takim rodzajem filmów, daje sobie z nimi doskonale radę. W miarę rozwoju projektu będą tworzone strony poświęcone tym zwłaszcza artystom, którzy okazali się pod tym względem wybitni, jak również hasła dotyczące szczególnych umiejętności od nich wymaganych (np. choreografia, czy prezentacja sztuk walki).

Innego rodzaju postaciami, które powinny znaleźć omówienie w tej Wikii, są tzw. postacie charakterystyczne dla filmów jidai-geki. Mogą to być zarówno ważne postacie historyczne (np. Hideyoshi Toyotomi, Ieyasu Tokugawa), postacie historyczno-legendarne (np. Miyamoto Musashi, czy Munenori Yagyū, jak i postacie fikcyjne (np. Zatoichi, czy Ittō Ogami). Wiele z tych postaci filmowych, historycznych i fikcyjnych, posiada swe pierwowzory literackie. Znaczna część filmów jidai-geki została stworzona na podstawie scenariuszy napisanych w oparciu o powstałe wcześniej sztuki teatralne bunraku, kabuki, , na kanwie powieści historycznych, czy wreszcie na bazie opowiadań zawartych w komiksach manga. Postacie takie oraz dzieła oryginalne, w których one pierwotnie występują, powinny również w tej Wikii zostać uwzględnione.

Szereg stron w tej Wiki zostanie poświęconych wyjaśnieniu przeróżnych terminów, z jakimi widz oglądający japońskie historyczne filmy ma często do czynienia, a czasami i kłopot z ich zrozumieniem. Terminów takich jest całkiem sporo, a ich przykładami mogą być np.: bakufu, Bakumatsu, giri, han, karō, kaishaku, ninjō, oiran, Ōoku,rōjū, sankin-kōtai, Sengoku itd.

Przydatne będą również mapy polityczne Japonii, zmieniające się w trakcie biegu historii, oraz charakterystyki poszczególnych jej okresów.

Sporo miejsca warto będzie poświęcić życiu codziennemu samurajów oraz przedstawicieli innych warstw społecznych, a także ich wzajemnym relacjom, ich wyglądowi i zachowaniu odróżniającemu od ich od siebie nawzajem, ich typowym zajęciom, czy strukturze japońskiej rodziny i klanu. Nie może też zabraknąć stron poświęconych kulturalnym dokonaniom i upodobaniom poszczególnych klas i warstw społecznych dawnej Japonii.

No i wreszcie - skoro ta Wiki jest poświęcona głównie (choć nie wyłącznie!) filmom o wojownikach, nie może w niej zabraknąć informacji o różnych sposobach walki, o różnego rodzaju broni, o organizacji wojskowej, o taktyce i strategii, o buntach, o bitwach i zamkach; jak również opisujących wartościach moralne jakimi kierowali się feudalni wojownicy i ich władcy, na czele z tzw. bushidō . Obszerny dział powinien opisywać narodziny, historyczny rozwój, rozkwit, a w końcu upadek i likwidację klasy samurajów.

Generalnie i optymalnie: to wszystko, co w filmach jidai-geki zostało zobrazowane, a zwłaszcza to, co budzi jakieś pytania lub wątpliwości, powinno w tej Wiki znaleźć jakiś komentarz, oraz na miarę potrzeb - krótką odpowiedź, bądź dłuższe wyjaśnienie.

Na koniec jeszcze - choć może od tego powinienem zacząć ... Gatunek jidai-geki, który był rozwijany od początków istnienia kina japońskiego (czyli już ponad 110 lat!), posiada własną bogatą historię. Pojawiały się w jej przebiegu przeróżne trendy, nurty, następowały zwroty i powroty, okresy wznoszenia się szczyty, ale również dekadencji i upadków. Historia tego ważnego gatunku nie została jeszcze nigdzie w sposób zwarty opisana (ja przynajmniej, i to pomimo kilku lat intensywnego poszukiwania, takich publikacji nie znalazłem - ani w formie źródeł książkowych, ani internetowych). Owszem, jest trochę informacji na ten temat, ale tylko fragmentarycznych, szczątkowych. Sądzę, że ta Wikia może być właściwym miejscem, by informacje te zebrać, uporządkowywać i opublikować, zwłaszcza na potrzeby polskiego kinomana

Z pewnością nie obejdzie się bez gorących dyskusji pomiędzy autorami i czytelnikami, ale na szczęście istnieją po temu odpowiednie zakładki do każdej strony. Z góry chciałbym prosić o kulturę tych dyskusji, bo każdy przecież ma prawo mieć swoje własne zdanie, lecz zarazem obowiązkiem i sztuką prawdziwą jest umiejętność jego uzasadniania. Mam nadzieję i mocno w to wierzę, że twórcom i czytelnikom Wiki, kultury prowadzenia merytorycznych dyskusji wcale nie brakuje.

Ilość filmów oryginalnych oraz ich natywne i obce wersje jezykowe

Szacunkowa ilość tytułów zalicznych do gatunku jidai-geki wynosi kilka tysięcy (nie licząc odcinków seriali telewizyjnych, czasami tasiemcowych). Niestety, nadal większość tytułów jest dostępna jedynie w ich językowym oryginale, a przez to raczej niedostępna dla widzów nie znających języka japońskiego. Dla fanów filmu samurajskiego pocieszającym może być jednak fakt, że już kilkaset dzieł filmowych (w tym prawie wszystkie najważniejsze) stały się obecnie dostępne na nośnikach cyfrowych i posiadają obcojęzyczne opracowanie językowe (napisy) - głównie angielskie, hiszpańskie, francuskie i włoskie. Ilość takich opracowań z roku na rok się powiększa, w miarę jak kino japońskie, zarówno to dawniejsze jak i współczesne, zyskuje sobie w świecie coraz większą popularność. Niektóre filmy zostały nawet zdubbingowane na języki obce, co może ułatwiło oglądanie filmów przez dzieci, ale raczej nie wyszło tym filmom na korzyść. Stopniowo się poprawia sytuacja odnośnie tłumaczenia filmów japońskich na język polski, z tym jednak zastrzeżeniem, że poza wydawnictwami poważnymi, takimi które przykładają do spraw jakości odpowiednią wagę, są to w ogromnej większości tłumaczenia amatorskie. Zawierają one sporo nieścisłości, a nawet kardynalnych błędów, i choć się przyczyniają do popularyzacji tych filmów, to bynajmniej nie do ich właściwego rozumienia. Sam miewałem problemy z takim przygotowaniem listy dialogowej dla polskiego lektora, aby ów nie połamał języka, czytając niektóre japońskie wyrazy.

Przewidywane problemy i potrzeba poszukiwania rozwiązań

Do istotnych problemów należy pisownia nazwisk, nazw i innych terminów japońskich, a konkretnie - ich właściwa transkrypcja na język polski. Podczas gdy orientalistyka zachodnia uporała się z tymi sprawami już dosyć dawno, a inne dziedziny wiedzy korzystają z gotowych rozwiązań opracowanych przez specjalistów, na polskim gruncie nadal występują z tym problemy. Przykładem może być jeden z podstawowych terminów, z jakim na tych stronach przyjdzie nam posługiwać się dość często, czyli termin pisany z japońska 将軍  - najczęściej spotykaną transkrypcją tego znaku na języki i alfabety łacińskie jest pisownia shōgun, w której kreska nad "o" oznacza wydłużenie tej samogłoski. Natomiast na gruncie polskim spotykamy kilka pisowni: szogun, shogun i siogun - a żadna z nich nie oddaje właściwej specyfiki wymowy tego słowa. To jest nie tylko problem poprawności pisowni i wymowy, ale - obecnie zwłaszcza - łamie to zasady wyszukiwania danego wyrazu przez tzw. wyszukiwarki internetowe.

Takich wątpliwości odnośnie pisania japońskich terminów jest znacznie więcej. Zapraszam do dyskusji japonistów i polonistów, może oni zasugerują jakieś rozwiązania, choćby na potrzeby tej właśnie Wikii. Póki co - nie czując się samemu godnym co do rozstrzygania - przy dyskusyjnych hasłach będę podawał różne pisownie, zwłaszcza takie, jakie w różnych publikacjach i w sieci najczęściej występują.

Innym dyskusyjnym zagadnieniem - może nawet jeszcze bardziej skomplikowanym - jest pisownia imion i nazwisk japońskich, oraz właściwa ich odmiana przez przypadki na gruncie polskich zasad językowych. Jeśli chodzi o kolejność pisania to w zasadzie przyjęto (wbrew zasadom japońskim) pisanie najpierw imienia, a potem nazwiska. Nie dosyć, że jest to ignorowanie praw oryginału, oraz działanie na przekór zasadom słownikowym, to sprawa bywa sprowadzana do absurdu, gdy japońskie miana osób, np. Miyamoto Musashi 宮本 武蔵 lub Murasaki Shikibu 紫 式部 (w których żaden z członów nie jest ani imieniem ani nazwiskiem), przestawia się uporczywie tworząc rozmaite hybrydy. Dla Polaków dobrym przykładem tego rodzaju absurdu mogłaby być pisownia "Czarny Zawisza" , "Z Taczewa Powała" lub "Maciuś Król Pierwszy". Problem staje się jeszcze większy, gdy przypadkowy widz lub czytelnik po prostu nie wie, co może być imieniem, co nazwiskiem, a co np. tytułem danej osoby - jak zatem tę osobę ma odszukać w słowniku? Ja ten problem staram się rozwiązać pisząc nazwisko kapitalikami, np.: Toshirō MIFUNE lub ODA Nobunaga , przykładając znaczenie nie tyle do kolejności, co do ogólnie przyjętego brzmienia.

Z odmianą imion i nazwisk bywa jeszcze gorzej, ale - żeby tu się nie rozpisywać - proponuję odmienić przez polskie przypadki imiona i nazwiska znanych japońskich aktorów, Tatsuya NAKADAI i Denjirō ŌKOCHI lub aktorki Ayako WAKAO. Borykając się dość często z takimi właśnie dylematami, przedstawiłem swego czasu ten problem kilku znanym polskim językoznawcom i ... nie uzyskałem od nich żadnej jednoznacznej odpowiedzi - może poza tą, że należy sie kierować intuicją! (skądinąd bardzo mi się ta odpowiedź spodobała). Ponadto, używając japońskich imion i nazwisk w jakimś polskim tekście, tak staram się zdania formułować, by unikać konieczności ich niezręcznej odmiany.

Pozostaje jeszcze problem pisowni nazw geograficznych. Osobiście stoję na grucie, że poza kilkoma nazwami funkcjonującymi w naszym języku już od dawna, takimi jak Tokio (a nie Tokyo, czy Tōkyō) i Kioto (a nie Kyoto lub Kyōtō), warto - zamiast spolszczać te nazwy na siłę - posługiwać się stosowanymi współcześnie nazwami międzynarodowymi, łatwymi do odszukania w słownikach.


Wskazówki

  • Dopiero zaczynasz przygodę z edytowaniem wiki? Zajrzyj do Centrum Pomocy, aby nauczyć się wszystkiego co musisz wiedzieć o budowie wiki.
  • Przejrzyj obecnie istniejące kategorie, aby dowiedzieć się jakie narzędzia masz do swojej dyspozycji i jakie strony zostały już utworzone.
  • Odwiedź główna kategorię administracyjną, która zawiera wszystkie najważniejsze narzędzia pozwalające utrzymać wiki w dobrej formie.
Zawartość
  • Tutaj umieść linki do najciekawszych artykułów na wiki.
  • Drugi link.
  • I trzeci.
Ostatnie zmiany
Jak pomóc?

Pomóż nam i spróbuj rozbudować tę wiki.

Możesz także pomóc rozbudować tę wiki poprzez edytowanie zalążków artykułów.

Wyróżniony obraz